در کشور زلزلهخیزی مانند ایران، بیمارستانها و مراکز درمانی به عنوان حیاتیترین زیرساختها در زمان بحران، نقشی فراتر از یک ساختمان معمولی ایفا میکنند. عملکرد صحیح این مراکز در هنگام وقوع بلایای طبیعی، به معنای واقعی کلمه، مرز بین مرگ و زندگی است.
با این حال، تجربه زلزلههای مخربی مانند کرمانشاه در سال ۱۳۹۶ نشان داد که بسیاری از این مراکز در برابر زلزله آسیبپذیر بوده و حتی در صورت سالم ماندن سازه، تأسیسات غیرسازهای آنها دچار اختلال شده و ارائه خدمات را با مشکل مواجه میکند
مطالب آورده شده
از این رو، موضوع مقاومسازی بیمارستانها و مراکز حیاتی، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت اجتنابناپذیر است که باید در صدر اولویتهای مدیریت شهری و ملی قرار گیرد .
ضرورتی انکارناپذیر
بر اساس آمارهای رسمی، بیش از ۴۰ درصد از مراکز درمانی کشور بیش از ۵۰ سال قدمت داشته و پیش از تدوین آییننامههای نوین لرزهای ساخته شدهاند. همچنین، بیش از ۶۰ درصد از این مراکز در مناطق با خطر نسبی بالای زلزله قرار دارند .این آمار، هشداری جدی برای مدیران و مهندسان مشاور است تا نگاه خود را از صرفاً ساختوساز جدید، به سمت بهسازی و مقاومسازی بناهای موجود معطوف کنند.
پروژههای بینالمللی همچون “طرح بهتاب” (BEHTAB) که با همکاری دفتر سازمان ملل در ایران (UN-Habitat) و سازمان مجری ساختمانهای دولتی و عمومی اجرا شده، نشان میدهد که سرمایهگذاری در این حوزه، نه تنها یک اقدام فنی، بلکه یک الزام جهانی در راستای اهداف توسعه پایدار (SDG 11) و چارچوب سندای (Sendai Framework) برای کاهش خطر بلایا است .
جنبههای کلیدی مقاومسازی (نگاهی فراتر از سازه)
یکی از مهمترین دستاوردهای پروژه بهتاب که برای مهندسین مشاور حائز اهمیت است، تغییر رویکرد از مقاومت صرف سازهای به عملکرد مبتنی بر بهرهبرداری (Performance-Based Design) است.
در این رویکرد جدید، هدف اصلی، حفظ عملکرد کامل بیمارستان در هنگام و پس از زلزله تعریف میشود . این یعنی صرفاً نریختن ساختمان کافی نیست، بلکه سیستمهای حیاتی مانند شبکههای اکسیژنرسانی، تأسیسات برق و مکانیک، و حتی دیوارهای جداکننده (غیرسازهای) باید به گونهای طراحی و مقاومسازی شوند که در حین زلزله از کار نیفتند .
بر اساس یافتههای پروژه بهتاب که بر روی ۱۱ بیمارستان بزرگ با ظرفیت بیش از ۴۰۰۰ تخت انجام شد، مشخص گردید که در بسیاری از موارد، سیستم سازهای آسیب نمیبیند، اما عملکرد بیمارستان به دلیل خرابی اجزای غیرسازهای نظیر اتصالات تأسیسات، کانالهای هوا و دیوارهای پرکننده از دست میرود .
به همین دلیل، در فاز دوم این پروژه، بر روی بیمارستانهای شاخصی نظیر “آیتالله طبرسی ساری” و “فاطمی بوشهر” اجرای پایلوت مقاومسازی غیرسازهای به عنوان الگو انجام شد .
اقدامات عملی و راهکارهای پیشنهادی
مهندسین مشاور محترم میتوانند با بهرهگیری از تجربیات پروژههای موفق و استانداردهای روز دنیا (مانند ASCE41-17 و آییننامه ۳۶۰ ایران)، گامهای مؤثری در این زمینه بردارند. بر اساس مطالعات صورتگرفته، اولویتهای مقاومسازی در بیمارستانها به شرح زیر است:
۱_ ارزیابی جامع آسیبپذیری (Vulnerability Assessment): پیش از هر اقدامی، انجام مطالعات دقیق شامل ارزیابی سریع (RVA)، تحلیل مقدماتی (PEA) و تحلیل دقیق (DEA) برای شناسایی نقاط ضعف سازهای و غیرسازهای ضروری است .
۲_ مقاومسازی تأسیسات مکانیکی و برقی: مهمترین عامل از کار افتادن بیمارستان، خرابی سیستمهای تأسیساتی شامل مخازن آب، شبکههای گاز طبی، تجهیزات تهویه و برق اضطراری است. تأمین اتصالات انعطافپذیر در محل عبور از درزهای جداسازی (Seismic Gaps) و مهار صحیح تجهیزات سنگین، یک راهکار کلیدی محسوب میشود .
۳_ بهسازی دیوارهای غیرسازهای: دیوارهای پرکننده با مصالح سنگین (آجری و بلوکی) در زلزلههای گذشته بسیار آسیبپذیر بودهاند. استفاده از روشهایی نظیر اجرای ستونهای بتنی مسلح میانقاب (Concrete Studs) برای جلوگیری از ریزش این دیوارها، یکی از مؤثرترین راهکارهاست که در بیمارستان طبرسی ساری به کار گرفته شده است .
۴_ انتخاب روش بهینه مقاومسازی سازه: مطالعات موردی نشان میدهد که استفاده از روشهای مقاومسازی خارجی نظیر قابهای فولادی مهاربندی شده با میراگر (مشابه روش به کار رفته در بیمارستان امام خمینی اسلامآباد غرب) نسبت به روشهای داخلی، میتواند مقرونبهصرفهتر و مؤثرتر باشد .
افق پیش رو: خوشبختانه، اهمیت این موضوع به سطح ملی نیز رسوخ کرده است. در بهمنماه ۱۴۰۴، تفاهمنامهای به ارزش بیش از ۵.۸ میلیون دلار برای آغاز فاز سوم پروژه بهتاب (BEHTAB III) میان دولت ژاپن و UN-Habitat منعقد شد تا همکاریها برای مقاومسازی مراکز درمانی کشور در برابر بلایا و تغییرات اقلیمی تداوم یابد . این نشاندهنده عزمی جدی در سطح کلان برای نجات این زیرساختهای حیاتی است.
نتیجهگیری
مقاومسازی بیمارستانها و مراکز حیاتی، هزینه نیست، بلکه یک سرمایهگذاری هوشمندانه برای تضمین تابآوری جامعه در برابر بحرانهاست.
مهندسین مشاور به عنوان مجریان اصلی این حوزه، نقشی بیبدیل در تبدیل این اولویت از یک شعار به یک اقدام عملی و تخصصی ایفا میکنند.
امروز، دانش فنی و تجربیات موفقی در این زمینه وجود دارد که با تکیه بر آنها و با همکاری نهادهای متولی، میتوانیم آیندهای امنتر برای هموطنان خود رقم بزنیم. امید است با همت و تلاش همگانی، این موضوع مهم دیگر هرگز به حاشیه نرود.
پرسش و پاسخ متداول
آیا برای مقاومسازی نیاز به تخریب کامل ساختمان است؟
خیر؛ در بیش از ۹۰٪ موارد، با روشهای تقویت موضعی (مانند شاتکریت، ژاکت بتنی یا فولادی و میراگر) نیازی به تخریب نیست.
آیا بیمارستانهای در حال بهرهبرداری قابل مقاومسازی هستند؟
بله؛ با برنامهریزی دقیق و اجرای شبانه یا جابهجایی موقت بخشها، این کار بدون اختلال جدی در خدمات امکانپذیر است.
تفاوت آییننامه ۲۸۰۰ با آییننامه ۳۶۰ در این زمینه چیست؟
آییننامه ۲۸۰۰ برای طراحی ساختمانهای معمولی است، اما آییننامه ۳۶۰ ویژه بهسازی لرزهای بناهای موجود و مراکز حیاتی تدوین شده و رویکرد عملکردی دارد.