در دنیای امروز، شهرها با طیف گسترده ای از تهدیدات طبیعی و انسانساخت روبرو هستند. از بلایای طبیعی چون زلزله و سیل گرفته تا حملات تروریستی و خرابکاری زیرساختها، همگی ضرورت توجه به مقولهای حیاتی به نام «پدافند غیرعامل» را در طراحی و برنامهریزی شهری دوچندان کردهاند.
این رویکرد که به دنبال کاهش آسیبپذیری، افزایش تابآوری و تضمین تداوم خدمات حیاتی بدون استفاده از اقدامات نظامی است، به عنوان یک راهبرد کلیدی و میانرشتهای در توسعه پایدار شهری مطرح میشود
سرتیترهای مقاله
پدافند غیرعامل در طراحی شهری، فراتر از یک مفهوم صرفاً دفاعی، به دنبال ایجاد فضاهایی امن، مقاوم و کارآمد برای شهروندان است. هدف اصلی، اتخاذ تدابیر پیشگیرانهای است که پیش از وقوع بحران، ساختار کالبدی و عملکردی شهر را در برابر مخاطرات احتمالی مصونسازی کند.
این امر با تکیه بر اصولی چون پراکندگی منطقی مراکز حیاتی، ایجاد مسیرهای جایگزین برای شبکههای انرژی و ارتباطات، لایهبندی فضاهای مهم و کنترل دسترسی به مراکز حساس محقق میشود .
معیارهای کلیدی پدافند غیرعامل شهری
«تحقق پدافند غیرعامل در عرصه شهرسازی، بدون ترسیم شاخصهای عینی و عملیاتی میسر نیست. این شاخصها، به عنوان پل ارتباطی میان اصول نظری و تصمیمات اجرایی، معیارهایی را فراهم میآورند که مهندسین مشاور بتوانند بر اساس آنها، میزان تابآوری طرحهای شهری را ارزیابی و تضمین نمایند. مهمترین این شاخصها در ادامه تشریح میشوند.»
1_ مکانیابی و سازماندهی فضایی: یکی از اساسیترین اقدامات، جانمایی صحیح کاربریهای شهری به ویژه کاربریهای حساس و حیاتی است. مطالعات متعدد نشان میدهد که ضعف در مکانیابی، تراکم نامناسب بافتهای مسکونی و استقرار کاربریهای ناسازگار در کنار یکدیگر، از عوامل اصلی تشدید آسیبپذیری شهری هستند . به عنوان مثال، استقرار مراکز درمانی، آتشنشانی و نیروگاهها در نقاطی با دسترسی مناسب و دور از مراکز پرخطر، از اولویتهای اصلی است.
2_ شبکه دسترسی و نفوذپذیری: کارایی شبکه معابر در زمان بحران، نقشی تعیینکننده در عملیات امداد و نجات دارد. عواملی مانند عرض معابر، تراکم بنبستها و وجود مسیرهای جایگزین، بر میزان نفوذپذیری بافت شهری تأثیر میگذارند. پژوهشها نشان میدهد که نواحی با نفوذپذیری پایین، در معرض آسیبپذیری بالایی قرار دارند . طراحی شبکههای دسترسی سلسلهمراتبی و پیشبینی مسیرهای اضطراری، از الزامات این حوزه است.
3_ مقاومسازی و بهسازی سازهها: استفاده از مصالح مقاوم و فرمهای سازگار با شرایط اقلیمی و بومی، نقش مهمی در کاهش خسارات جانی و مالی دارد. همچنین، مقاومسازی ساختمانهای موجود در برابر نیروهای طبیعی و انسانی، به ویژه در بافتهای فرسوده شهری، یک ضرورت انکارناپذیر است . مهندسین مشاور با انجام ارزیابیهای تخصصی، میتوانند طرحهای بهسازی و مقاومسازی را ارائه دهند.
4_ تابآوری زیرساختهای حیاتی: آب، برق، گاز و مخابرات، شریانهای حیاتی یک شهر هستند. پدافند غیرعامل بر لایهبندی این شبکهها، ایجاد سیستمهای پشتیبان و کاهش وابستگی به یک مسیر واحد تأکید دارد تا در صورت بروز اختلال در یک بخش، کل شبکه از کار نیفتد .
ضرورت توجه مهندسین مشاور
با توجه به اینکه بیش از ۸۶ درصد از واحدهای مسکونی در برخی مناطق شهری در پهنههای آسیبپذیر قرار دارند ، ورود جدی و تخصصی مهندسین مشاور به حوزه پدافند غیرعامل، یک ضرورت انکارناپذیر است. شرکتهای مشاور با بهرهگیری از دانش روز و رویکردهای خلاقانه، میتوانند نقشی کلیدی در تحقق شهرهای مقاوم و پایدار ایفا کنند. رویکردهایی چون طراحی مبتنی بر شواهد و استفاده از سیستمهای اطلاعات جغرافیایی (GIS) برای پهنهبندی خطرات، ابزارهای قدرتمندی در اختیار برنامهریزان شهری قرار میدهد .
جمعبندی
پدافند غیرعامل دیگر یک انتخاب، بلکه یک الزام اساسی در فرآیند طراحی و برنامهریزی شهری است. تلفیق اصول این رویکرد با مهندسی سازه و شهرسازی، نه تنها به کاهش آسیبپذیری و افزایش تابآوری منجر میشود، بلکه با ارتقای حس امنیت روانی شهروندان و تضمین استمرار خدمات حیاتی، گامی بلند در جهت توسعه پایدار شهری و ارتقای کیفیت زندگی محسوب میگردد .
مهندسین مشاور به عنوان متولیان اصلی طراحی و نظارت بر پروژههای عمرانی، میتوانند با اتخاذ این رویکرد، نقشی مؤثر در ایمنسازی فضاهای شهری ایفا کنند.
پرسش و پاسخ متداول
چه تهدیداتی در طراحی شهری مبتنی بر پدافند غیرعامل مدنظر است؟
طیف گستردهای از تهدیدات شامل بلایای طبیعی (زلزله، سیل، طوفان، آتشسوزی، خشکسالی)، حملات نظامی مدرن، خرابکاری زیرساختها، حملات سایبری و حتی تهدیدات بیولوژیک در این رویکرد بررسی میشوند.
تفاوت رویکرد پدافند غیرعامل در مقیاس کلان و خرد چیست؟
در مقیاس کلان (سلول شهری)، مباحثی مانند مکانیابی کاربریها، شبکه معابر و پراکندگی مراکز حیاتی مطرح است. در مقیاس خرد (تکبناها)، موضوعاتی مانند مقاومسازی سازه، طراحی خروجیهای اضطراری و استتار ساختمان مورد توجه قرار میگیرد. هر دو سطح باید به صورت هماهنگ طراحی شوند .
مهندسین مشاور چه نقشی در پیادهسازی این اصول دارند؟
مهندسین مشاور به عنوان متولیان اصلی طراحی و نظارت بر پروژههای عمرانی، میتوانند با بهرهگیری از رویکرد «طراحی مبتنی بر شواهد» و استفاده از سیستمهای اطلاعات جغرافیایی (GIS) برای پهنهبندی خطرات، اصول پدافند غیرعامل را در تمام مراحل طراحی از کلانشهر تا تکبنا پیادهسازی کنند .