با گسترش شتابان شهرنشینی و افزایش تقاضا برای مسکن در ایران، صنعت ساختوساز به یکی از محرکهای اصلی اقتصاد تبدیل شده است. بااینحال، کارشناسان هشدار میدهند که بیتوجهی به “عوارض ساخت” (Construction Impacts) و فقدان مدیریت یکپارچه در پروژهها، نهتنها منابع طبیعی را به مخاطره انداخته، بلکه بار مالی سنگینی را بر دوش شهرداریها و سیستم حملونقل شهری تحمیل کرده است.
عناوین اصلی مقاله
شرکت مهندسین مشاور آرمان بنا در جدیدترین تحلیل خود اعلام کرده است که صنعت ساختمان ایران نیاز فوری به گذار از نگاه سنتی و حرکت به سمت “ارزیابی چرخه حیات” (LCA) دارد؛ رویکردی که تمامی آثار زیستمحیطی و زیرساختی یک ساختمان را از مرحله تولید مصالح تا تخریب محاسبه میکند.
آثار مخرب بر محیط زیست و بافت شهری
تحقیقات میدانی نشان میدهد که تخلفات ساختمانی و تغییرات غیرمجاز کاربری اراضی در کلانشهرها، مستقیماً منجر به آلودگی آب و خاک، نابودی پوشش گیاهی و افزایش جزایر گرمایی شهری شده است. یک مطالعه موردی در مناطق شمالی کشور نشان میدهد که مدیریت نشدن پسماندهای ساختمانی و اجرای پروژههای عمرانی بدون مطالعه زیستبوم، چرخه طبیعی آب را مختل کرده و خطر وقوع بلایای طبیعی نظیر سیل را تشدید میکند.
علاوه بر مشکلات زیستمحیطی، “عوارض زیرساختی” نیز گریبانگیر شهرها شده است. افزایش تراکم جمعیتی ناشی از ساختوسازهای بیرویه بدون در نظر گرفتن ظرفیت شبکه حملونقل و تاسیسات شهری، باعث فرسودگی سریع زیرساختها و کاهش کیفیت زندگی شهروندان میشود.
تغییر رویکرد جهانی و الزامات قانونی در ایران
در سطح بینالمللی، ارزیابی اثرات زیستمحیطی (EIA) به یک استاندارد اجباری برای پروژههای عمرانی تبدیل شده است. در همین راستا، هیئت وزیران ایران نیز اخیراً مصوبهای ابلاغ کرده است که بر اساس آن، هرگونه اجرای طرح یا پروژهای بدون اخذ مجوز زیستمحیطی ممنوع است.
بر اساس بندهای ابلاغی رهبری در سیاستهای کلی محیط زیست، جلوگیری از گردش آلایندهها و اعمال مجازاتهای بازدارنده برای متخلفان صنعت ساختمان در اولویت قرار گرفته است. با این حال، کارشناسان ارشد سازمان حفاظت محیط زیست معتقدند که پس از هفت سال، اجرای این سیاستها هنوز نتایج رضایتبخشی نداشته و خلاء قانونی برای ارزیابی فازهای تخریب و ساخت در مقررات ملی ساختمان احساس میشود.
نقش مهندسین مشاور در کاهش عوارض ساخت
در این شرایط، نقش مشاورانی مانند آرمان بنا به یک ضرورت انکارناپذیر تبدیل شده است. مهندسین مشاور با استفاده از مدلسازی اطلاعات ساختمان (BIM) و سیستمهای اطلاعات جغرافیایی (GIS) قادرند پیش از اجرای پروژه، عوارض ترافیکی، زیستمحیطی و بار مالی آن بر اقتصاد شهری را شبیهسازی کنند.
تحلیلهای انجام شده توسط پژوهشگران نشان میدهد که پیادهسازی سیستمهای غیرفعال خورشیدی و بهینهسازی نسبت سطح پنجره به دیوار (WWR) در فاز طراحی، میتواند تا ۴۰ درصد از مصرف انرژی ساختمان بکاهد و اثرات سوء آن بر شبکه انرژی را کاهش دهد.
چشمانداز
کارشناسان آرمان بنا هشدار میدهند که اگر روند فعلی “ساخت بدون مطالعه” ادامه یابد، در دهه آینده شاهد افزایش تصاعدی هزینههای نگهداری شهرها و بروز بحرانهای جبرانناپذیر زیستمحیطی مانند آنچه در منابع طبیعی هیرکانی (جنگلهای شمال) رخ داده، خواهیم بود.
آرمان بنا به عنوان متخصص این حوزه، بر ضرورت تدوین “شناسنامه انرژی و محیط زیست” برای تمامی ساختمانهای بالای ۵ طبقه تاکید کرده و آمادگی خود را برای همکاری با شهرداریها جهت ممیزی عوارض ساخت در بافتهای فرسوده اعلام داشته است.
پرسش و پاسخ متداول
آیا خرید خانه در طبقات بالای یک ساختمان بلند، مرا از عوارض ساخت در امان نگه میدارد؟
خیر. عوارض ساخت محدود به طبقه خاصی نیست. حتی ساکن طبقه ۱۵ هم از ارتعاشات ناشی از تردد کامیونهای حمل مصالح (در فاز ساخت) یا افزایش جزیره گرمایی (در فاز بهرهبرداری) متأثر میشود. عوارض بیشتر به موقعیت ساختمان در بافت شهری و نوع مصالح بستگی دارد.
آیا شهرداری میتواند به دلیل عوارض زیستمحیطی، پروانه ساختمانی را باطل کند؟
بله، در صورت اثبات تخلف از ضوابط زیستمحیطی (ماده ۲۰ قانون هوای پاک و ماده ۴ قانون مدیریت پسماند). اما در عمل، شهرداریها به ندرت از این اختیار استفاده میکنند. سازمان حفاظت محیط زیست میتواند با اخطار قبلی، توقف پروژه را درخواست کند.
آیا عوارض ساخت فقط به دوره ساختمانسازی محدود میشود یا بعد از تحویل هم ادامه دارد؟
خیر، عوارض تا سالها پس از اتمام ساخت ادامه مییابد. برای مثال، انتخاب نادرست مصالح میتواند سالانه ۳۰ درصد مصرف انرژی ساختمان را افزایش دهد یا سیستم دفع فاضلاب نامناسب، سالها سفره آب زیرزمینی را آلوده کند. به این «عوارض بلندمدت» میگویند.